اشکال مرحوم نائینی:
«قد ذكر لمادّة الأمر معان عديدة، حتّى أنهاها بعض إلى سبعة أو أكثر، و عدّ منها: الطّلب، و الشّأن، و الفعل، و غير ذلك. و قد طال التشاجر بينهم في كون ذلك على نحو الاشتراك اللّفظي أو المعنوي، و حيث لم يكن البحث عن ذلك كثير الجدوى، فالإعراض عنه أجدر. و ان كان ادّعاء الاشتراك اللّفظي بين تمام المعاني السبعة بعيدا غايته، بل لا يبعد ان يكون ذلك على نحو الاشتراك المعنوي بين تمام المعاني السبعة، أو ما عدى الطّلب منها، و انّه بالنّسبة إلى الطّلب و ما عداه مشترك لفظي كما في الفصول، بل مال شيخنا الأستاذ مدّ ظلّه، إلى انّ مادّة الأمر موضوعة لمعنى كلّي و مفهوم عامّ جامع للمعاني السّبعة، نحو جامعيّة الكلّي لمصاديقه، و ان كان التّعبير عن ذلك المعنى العامّ بما يسلم عن الأشكال مشكلا، إلاّ انّ الالتزام بالاشتراك اللّفظي أشكل.» [1]
توضیح :
- بحث از معانی «ا م ر»، فائده چندانی ندارد.
- اگرچه بعید است که « ا م ر» بین همه هفت معنا، مشترک لفظی باشد.
- بلکه بعید نیست که بگوییم مشترک معنوی بین هر هفت معنی است و یا مشترک لفظی است بین طلب و یک معنی که برای شش معنای دیگر مشترک معنوی است.
- امّا شیخنا الاستاذ قائل به یک معنی که مشترک معنوی بین هفت معنی است، شده بود.
- البته اشاره به آن معنی کلی که هر هفت معنی برای آن مصداق باشند، مشکل است ولی قبول اشتراک لفظی مشکل تر است.
ما می گوییم:
1) تعبیر «شیخنا الاستاذ»، مربوط به مقرر است و لذا این قول قول مرحوم نائینی است. والشاهد علی ذلک عبارت اجود التقریرات است که همین قول را به مرحوم نائینی منتسب کرده است. [2]
2) اینکه بحث از معنای ماده «امر» قلیل الجدوی است، سخن کاملی نیست چراکه ـ چنانکه مرحوم آخوند فرمودند ـ در روایات این لفظ به کار رفته و فهم آن دسته از روایات، مبتنی بر فهم این لفظ است.
3) اللهم الا ان یقال: که این مسئله یک مسئله اصولی نیست بلکه مربوط به فقه است و مثل هر واژه دیگری باید در جای خود مورد بررسی قرار گیرد و لذا طرح آن در علم اصول خالی از فائده است.
[1] . فوائدالأصول للنائيني، ج 1، صفحه 128
[2] . اجود التقریرات، ج1 ص 86
