آیت الله سید حسن خمینی

آیت الله سید حسن خمینی(مصطفوی)، اول مرداد ۱۳۵۱ش/ ۱۱ جمادی‌الثانی ۱۳۹۲ق در قم زاده شد و فرزند سید احمد خمینی(ره) و نوه امام خمینی(س) است.

تولد و خانواده

دقیقا 70 سال پس از تولد حضرت امام خمینی(س)، یکی از نوادگانش پا به عرصه هستی نهاد که نام حسن برایش انتخاب شد. پدر و مادرش هر دو از سلسله جلیله سادات و از صاحب نام ترین خانواده های علمی ایران به شمار می آیند.

مادرش سیده فاطمه طباطبایی صبیه مکرمه آیت الله العظمی سلطانی طباطبایی(ره) از سادات طباطبایی بروجرد است که با 33 واسطه نسب به حضرت امام حسن مجتبی(ع) می رساند و در شجره نامه ایشان نسبت خویشاوندی با علامه بحرالعلوم(ره) هم دیده می شود. مادر فاطمه هم که صدیقه نام داشت فرزند آیت الله العظمی سید صدرالدین صدر(ره) از مراجع ثلاث و نوه آیت الله العظمی حاج آقا حسین قمی(ره) از مراجع عظام وقت بود.

پدر سید حسن، سید احمد خمینی(ره) دومین پسر و آخرین فرزند امام خمینی(س) و خانم خدیجه ثقفی(ره) دختر آیت الله میرزا محمد ثقفی(ره) از علمای به نام و اصیل تهران می باشد.

نام‌گذاری

با تولد سیدحسن خمینی نام «یاسر» که در فضای سیاسی آن دوره یادآور مجاهدت‌های صحابی پیامبر اکرم (ص) یاسر پدر عمار بود، از سوی پدر و مادر او برگزیده شد؛ اما امام‌خمینی که این نام را غیر متعارف و مایه حرف و حدیث می‌دانست و به گفته سیداحمد خمینی، گمان می‌کرد نام‌گذاری به دلیل نام «یاسر عرفات» بوده‌است، در نامه‌ای از نجف در تاریخ ۲۰ شهریور ۱۳۵۱ به فرزند خود خاطرنشان کرد که این نام انتخاب خوبی نبوده‌است. ایشان با تأکید بر اینکه یکی از حقوق فرزندان بر پدر انتخاب نام خوب است، انتخاب نام غیر متعارف را که مایه حرف و حدیث دیگران شود، خلاف عقل شمرده با این حال آنان را در این انتخاب آزاد گذاشت. با به‌ درازا کشیدن موضوع نام‌گذاری، امام‌خمینی در نامه دیگری در ۲۲ آذر ۱۳۵۱ با تأکید بر عدم وسواس در انتخاب نامی که غیر متعارف نباشد، نام «حسن» را، در صورتی که مایل باشند، بسیار خوب شمرد و با این حال تأکید کرد هر نامی را که برگزینند، آنان نیز قبول دارند و از این رو این نام برگزیده شد.

دوران کودکی و نوجوانی

سیدحسن خمینی در یک‌سالگی، همراه پدر و مادر از راه لبنان به نجف اشرف برده شد و حدود هفت ماه آنجا بود. او در سال ۱۳۵۶ بار دیگر همراه خانواده به عراق سفر کرد و هنگام درگذشت مشکوک عموی خود سید مصطفی خمینی(ره) در نجف بود و با تصمیم سیداحمد خمینی(ره) به ماندن در نجف به دلیل ضرورت حضور در کنار امام‌خمینی(س)، همراه خانواده در نجف ماند.

با هجرت امام‌خمینی(س) به پاریس در مهر ۱۳۵۷، سیدحسن خمینی همراه مادر به قم بازگشت و اوایل دی ۱۳۵۷، با مادر و پدربزرگ خود، آیت الله سلطانی طباطبایی(ره)، به دیدار امام‌خمینی(س) در پاریس رفت و این سفر تا بهمن ۱۳۵۷ و زمان بازگشت امام‌خمینی(س) به ایران، ادامه داشت.

تحصیلات کلاسیک

خمینی تحصیلات ابتدایی خود را اول مهر ۱۳۵۷، در مدرسه علوی نجف اشرف آغاز کرد و با بازگشت به ایران به دلیل رویدادهای انقلاب که به تعطیلی بسیاری از مدرسه‌های ایران نیز انجامید، از ادامه تحصیل بازماند. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحصیلات خود را نخست در مدارس نوزده دی (داریوش سابق) و پارس در قم ادامه داد و پس از آن به دلیل انتقال امام‌خمینی(س) و خانواده ایشان به تهران و سکونت در جماران، در مدرسه‌های نیکان تهران و حبیب‌بن‌مظاهر جماران پی گرفت. خروج مقطعی او از مدرسه نیکان، به دلیل مسائل امنیتی و همزمان با اوج‌گیری ترورهای سازمان مجاهدین خلق اتفاق افتاد، اما پس از این دوره، مقاطع راهنمایی و دبیرستان را نیز در همین مدرسه گذراند.

وی از آذر ۱۳۶۶ تا فروردین ۱۳۶۷، زمانی که دانش‌آموز سال دوم دبیرستان بود، در جبهه‌های جنگ تحمیلی عراق علیه ایران حضور یافت و همزمان با روزهای موشک‌باران تهران، برای حضور در امتحانات پایان سال تحصیلی به تهران بازگشت و در نهایت امر در سال 1369 در حالیکه سال چهارم را به طور متفرقه گذارنده بود، دیپلم ریاضی خود را اخذ می کند.

تحصیلات حوزوی

سفارشات مداوم حضرت امام(س) و پدر بزرگوار ایشان باعث شد، وی در سال 1368 تحصیلات حوزوی خود را شروع کند و چهار سال بعد یعنی یکسال قبل از فوت مرحوم سید احمد آقا رسما به لباس روحانیت ملبس می شود.

وی ابتدا در مدرسه رضویه و مدرسه کرمانیها مقدمات را خواند و از سال 1372 به تحصیل در سطوح عالی پرداخت و تمام این مدت را در منزل پدر بزرگ خود یعنی مرحوم سلطانی طباطبایی(ره) و تحت نظر ایشان می گذارند.

اساتید بزرگواری که ایشان در دروس دوره های مختلف تحصیلی محضر مبارک آنها را درک کرده است از این قرار می باشند:

 اساتید محترم فقه و اصول

–  مکاسب محرمه: آیت الله دوزدوزانی

–  بیع: آیت الله پایانی(ره)، آیت الله العظمی سلطانی طباطبایی(ره)

–  خیارات: آیت الله استادی

–  رسائل و کفایه: آیت الله استادی، آیت الله موسوی بجنوردی(ره)

 اساتید محترم فلسفه و عرفان

–  منظومه حاج ملاهادی سبزواری(مقدمه قیصری؛ شرح تجرید): حجت الاسلام و المسلمین حسینی اسحاق نیا

–  منازل السائرین: آیت الله انصاری شیرازی(ره)

–  اسفار: آیت الله العظمی جوادی آملی(2 سال)

 اساتید محترم خارج فقه و اصول

–  مکاسب محرمه: آیت الله العظمی فاضل لنکرانی(ره)(1 سال)

–  مسائل مستحدثه: آیت الله العظمی فاضل لنکرانی(ره)(قریب 1 سال)

–  خیارات: آیت الله العظمی وحید خراسانی(3 سال)

–  خمس، نکاح: آیت الله العظمی شبیری زنجانی(ره)(جمعا 5 سال)

–  طهارت و خمس: آیت الله محقق داماد(6 سال)

–  اصول فقه: آیت الله محقق داماد(11 سال)

ایشان همچنین در محضر اساتید بزرگواری نظیر: آیت الله العظمی موسوی اردبیلی(ره)، آیت الله العظمی یوسف صانعی(ره) و آیت الله محمد مومن(ره) نیز به تلمذ نشسته است.

سید حسن خمینی در جایگاه مدرس حوزه علمیه

سيد حسن خميني مدتی بعد از ورود به حوزه علميه قم(سال 1371) در مدرسه کرماني ها تدريس مقدمات را شروع و در مدت 8 سال کتاب هايي نظير: جامع المقدمات، سيوطي، مغني اللبيب و مختصرالمعاني، معالم، شرح لمعه، منطق مظفر را تدريس كرده از سال 1379 به مدت 10 سال به تدريس سطوح عالي پرداخته و در اين مدت تدریس کتاب هايي نظير: رسائل، مکاسب محرمه، بيع، خيارات و كفايه را در كارنامه فعاليت هاي خود دارد و بعضی از اين كتب را حتي 2 يا 3 بار به تدريس نشسته است.

درس فلسفه ایشان كه با تدريس كتاب منظومه مرحوم ملاهادي سبزواري از سال 1385 شروع شد، در آبان سال 1391 به پایان رسید. چنان‌که از آذر ۱۳۹۱ تا اسفند ۱۳۹۲، مقدمه قیصری بر شرح فصوص‌الحکم را تدریس کرده‌است.

تدريس خارج فقه آیت الله سيدحسن خميني از سال تحصيلي 1392 با موضوع مکاسب محرمه شروع شده و هم اكنون در محل مدرسه دارالشفاي قم ادامه دارد و كلاس درس وي از كلاسهاي پررونق حوزه علمیه قم است.

سیدحسن خمینی علاوه بر فعالیتها و مشغله های حوزوی به فراگیری علوم انسانی جدید هم اشتغال ورزیده و در ادبيات متبحر بوده و با فلسفه غرب، فلسفه اخلاق، جامعه شناسي، علوم سياسي، اقتصاد و تاريخ در حد بالايي آشنايي دارد. وی به زبان هاي عربي و انگليسي مسلط است و به كارگيري زبان انگليسي را از سال ها پيش تقريبا پيوسته ادامه مي دهد.

حاصل تلاش های سید حسن در امر تحقیق و پژوهش، کتابهای «مبانی فقهی تنظیم خانواده»، «تحریر اختیار»(سه جلد)، «شرح رسالة الطلب و الاراده امام‌خمینی»، «تحریر توحید»(دو جلد) (تقریرات یکی از شاگردان از درس مقدمه قیصری بر شرح فصوص الحکم)، «الافادات و الاستفادات»(دو جلد) (تقریر سیدعلی خمینی)، «آینه مسلمانی» شامل مباحث اخلاقی، «ده مقاله»، «دلیل راه»، «گوهر معنا» و کتاب ارزشمند «فرهنگ جامع فرق اسلامی» است که حاصل تلاش ده ساله ایشان در زمینه فرق و نحله های اسلامی می باشد.

سایر فعالیت ها

پس از رحلت سیداحمد خمینی(ره) در سال ۱۳۷۳ و طبق وصیت او، سیدحسن خمینی مسئولیت تولیت حرم امام‌خمینی(س) و مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(س) را برعهده گرفت. سیداحمد خمینی(ره)، در وصیت‌نامه خود فرزند خود را وصیّ خود قرار داد و همه امور حرم امام‌خمینی(س) را پس از خود به او سپرد و از وی خواست در این مسئولیت از کمک و هدایت حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی انصاری بهره گیرد؛ همچنین اختیار و مسئولیت چاپ اعلامیه‌ها، کتاب‌ها و همه نوشته‌های امام‌خمینی(س) را پس از خود به وی سپرد.

سیدحسن خمینی، در نامه‌ای به رهبری شهید انقلاب، تنفیذ وصیت پدر خود مبنی بر ریاست وی بر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(س) و نیز تولیت حرم ایشان را در صورت صلاحدید، درخواست کرد و رهبر انقلاب نیز در تاریخ دوم اردیبهشت ۱۳۷۴، با طلب رحمت و مغفرت برای سیداحمد خمینی(ره)، وصیت یادشده را تنفیذ کرده‌است. وی در این مسئولیت و به درخواست اعضای دفتر امام‌خمینی(س)، نامه دفاعیه امام‌خمینی(س) از سیداحمد خمینی(ره) را که بنا به پیشنهاد خود سیداحمد، منتشر نشده بود، در صحیفه امام‌خمینی(س) منتشر کرد.

وی هر سال نوعاً یکی از سخنرانان اصلی مراسم سالگرد ارتحال امام‌خمینی(س) بوده‌است و نیز در طول سال، پذیرای گروه‌های مختلف مردم و میهمانان خارجی برای گفت‌وگو دربارهٔ موضوعات روز کشور است. او در این جایگاه همه همت و تلاش خود را برای ارتقا و اعتلای نام امام‌خمینی(س) به‌کار گرفته‌است. او همچنین عضو هیئت مؤسس و هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی است و تا سال ۱۳۹۶، در این مسئولیت فعال بود.

وی به ورزش هم علاقمند است و همانند مرحوم پدرش در جوانی به فوتبال می پرداخته و بر تحولات ورزشی اشراف دارد.

علاقه امام‌خمینی به سیدحسن

خمینی که به دلیل همراهی و حضور مداوم پدر خود نزد امام‌خمینی، در همه سال‌های پس از انقلاب، ملازم و همراه امام‌خمینی بود و در سایه مهر ایشان تربیت می‌شد، نکات تربیتی فراوانی، از اخلاق و سلوک امام‌خمینی در خاطر دارد و در برخی مناسبت‌ها از آن یاد کرده‌است.

او یکی از محبوب‌ترین نوادگان نزد امام‌خمینی بود؛ چنان‌که ایشان در همه نامه‌های خود به سیده‌فاطمه طباطبایی در سال‌های مبارزه و تبعید، جویای حال سیدحسن خمینی بود و در سال‌های بعد با توصیه‌هایی به او، مسیر زندگی و آینده وی را تعیین کرد. علاقه امام‌خمینی به تحصیل وی در علوم دینی، موجب شد حتی زمانی در یک روز سه بار از او بخواهد تا برای طلبگی اقدام کند.

وی در کودکی به دلیل شعری که سروده بود، از امام‌خمینی جایزه گرفت و ایشان او را به سرودن شعر و خواندن آن برای وی تشویق کرد. امام‌خمینی همچنین در پایان‌نامه‌ای به سیداحمد در سال ۱۳۶۳، سیدحسن و پدر و مادر او را با این تعبیر دعا کرده‌است که خداوند احمد را نزد خود «محمود» و فاطمه را «مفطوم» (جداشده از آتش‏) و حسن را «احسن» سازد و یاسر را به «یُسر» برساند.

معرفی سیره علمی و عملی امام‌خمینی

خمینی با اعتقاد به ضرورت گام‌نهادن در مسیر اندیشه‌های امام‌خمینی، برای ترسیم آینده‌ای روشن‌تر برای ایران و جهان اسلام، معرفی سیره علمی و عملی امام‌خمینی را وجهه همت خود ساخته‌است و در همین راستا، عمده درس خارج فقه و اصول وی، به طرح دیدگاه‌های امام‌خمینی و بررسی و نقد آرای فقهی و اصولی ایشان اختصاص دارد و برخی از کتاب‌های امام‌خمینی مانند «الطلب و الاراده»، یا بعضی از آرا و متفرّدات فقهی، اصولی و فلسفی ایشان، مانند «طلوع فجر در لیالی مقمره»، «بلاد کبیره» و «خطابات قانونیه» و «وضع الفاظ برای روح معانی» را به‌تفصیل و جداگانه تدریس کرده‌است و برخی از این مباحث، به صورت کتاب منتشر شده‌اند.

خمینی عقلانیت انسانی امام‌خمینی را نخستین رکن اندیشه ایشان می‌داند و بر این باور است که امام‌خمینی انسان دینداری بود که قواعد عقلانی را قواعدی الهی می‌دید که نباید از آن احتراز جست. وی خاطرنشان کرده‌است که امام‌خمینی در گذار به عالم سیاست و جامعه نیز از مسیر دین عبور و آن را مسئولیتی شرعی تلقی کرد. نگاه امام‌خمینی به دین از نظر وی، نگاهی کاریکاتوری نبود و همه جنبه‌ها و جزئیات دین، از فقه، اخلاق، عرفان و سیاست در نظر ایشان اهمیتی درخور داشت و پرداختن به هیچ‌یک از ابعاد دین، ایشان را از بعدی دیگر غافل نمی‌کرد. به باور وی انسان‌های بزرگی چون امام‌خمینی، حوزه اشراقی دارند که مانند مغناطیس عمل می‌کند و کسانی که به حوزه اشراق او وارد می‌شوند، مانند براده‌های آهن که در حوزه مغناطیسی نظم می‌گیرند، خواه ناخواه، از او تأثیر می‌پذیرند.

خمینی معتقد است یکی از مسائل بسیار مهم در اندیشه سیاسی امام‌خمینی که تا حد زیادی نادیده مانده، نقش زمان و مکان و تأثیر آن در فقه اسلامی است. وی شخصیت امام‌خمینی و اندیشه‌های ایشان را یک مکتب فکری جامع می‌داند که نماد خودباوری و خوداتکایی برای مردم ایران و همه مسلمانان و آزادی‌خواهان جهان خواهد بود.

نظریه اجتهاد در اندیشه امام‌خمینی

او با اتکا به این باور و نگاه جامع به اندیشه‌های امام‌خمینی، نظریه «اجتهاد در اندیشه امام‌خمینی» را طرح کرد و تلاش کرد در قالب سخنرانی‌ها، مقالات و نوشته‌های مختلف، به تبیین راهکارهای آن بپردازد. از نظر خمینی اجتهاد در دیدگاه‌های امام‌خمینی، اصول و روشی دارد که تنها در صورت رعایت آن، می‌توان از تعارض در نقل قول‌ها و تفسیرها جلوگیری کرد.

از سوی دیگر، خمینی خاطرنشان کرده‌است که اندیشه امام‌خمینی متولی خاصی ندارد و مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی نیز به هیچ‌رو خود را مفسر انحصاری دیدگاه‌های امام‌خمینی نمی‌داند و اساساً برای ماندگاری راه امام‌خمینی به عنوان جریان زنده و پویا، راهی جز این نیست که اجازه اجتهاد در دیدگاه‌های ایشان، به همه داده شود؛ هرچند که برخی از این اجتهادها با دیدگاه افراد موافق نباشد. به باور او، امام‌خمینی «شمع فروزان در ظلمت غم‌گرفته مسلمانان» است که «خلقی را به نورالانوار رهنمون است.»

خانواده

نوه بزرگوار امام خمینی(س) در سن 24 سالگی با سیده فاطمه فرزند گرانقدر مرحوم آیت الله سید محمد موسوی بجنوردی(ره) فرزند آیت الله العظمی سید حسن موسوی بجنوردی(ره) از مراجع و علمای بزرگ نجف وصلت نمود. ایشان نوه مرحوم آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی(ره) می باشد. حاصل این ازدواج 4 فرزند به نامهای سید احمد، سیده نرگس، سیده فرشته و سيد محمدهادي می باشد.پسر بزرگ او سیداحمد، در قم به تحصیل علوم دینی مشغول است.همچنین برادران سیدحسن خمینی، سیدرضا(یاسر) و سیدعلی نیز به تحصیل و تدریس علوم دینی اشتغال دارند و از اساتید درس‌های سطح می‌باشند.

– منابع

 – ویکی امام خمینی(س)

– سیدمحمود صادقی، خمینی، سیدحسن، دانشنامه امام‌خمینی، ج۵، ص۲۵۳–۲۵۸.