خارج فقه

نجاست بول و غائط / مسئله چهار: طهارت بول غیر پرندگان حلال گوشت دارای نفس سائله ـ 3

شماره جلسه: 15

مسئله ۴: طهارت بول غیر پرندگان حلال گوشت دارای نفس سائله:

  1. مرحوم خویی در این حکم، ادعای اجماع می‌کند.[1]
  2. حضرت امام در این باره می‌نویسند:
    «ومن بعض ما تقدّم يظهر وضوح طهارة أبوال الخيل و البغال و الحمير وأرواثها؛ فإنّها مع هذا الابتلاء الكثير المشاهد – خصوصاً في بلاد الأعراب في حروبهم وغيرها – لو كانت نجسة لصارت ضرورية واضحة لدى المسلمين؛
    لا يشكّ‌ فيها أحد منهم، مع أنّ‌ الطهارة في جميع الأعصار كالضروري لا يحوم حولها التشكيك.»[2]
  3. روایات وارده در این مسئله چند دسته روایت وجود دارد:

دسته اول: روایات دال بر لزوم غسل:

یک) «مُحَمَّدُ بْنُ‌ يَعْقُوبَ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ يَحْيَى عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنِ‌ اَلْبَرْقِيِّ‌ عَنْ‌ أَبَانٍ‌ عَنِ‌ اَلْحَلَبِيِّ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: لاَ بَأْسَ‌ بِرَوْثِ‌ الْحُمُرِ وَ اغْسِلْ‌ أَبْوَالَهَا.»[3]

دو) «وَ عَنِ‌ اَلْحُسَيْنِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ مُعَلَّى بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنِ‌ اَلْوَشَّاءِ‌ عَنْ‌ أَبَانِ‌ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌ عَنْ‌ أَبِي مَرْيَمَ‌ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ مَا تَقُولُ‌ فِي أَبْوَالِ‌ الدَّوَابِّ‌ وَ أَرْوَاثِهَا قَالَ‌ أَمَّا أَبْوَالَهَا فَاغْسِلْ‌ إِنْ‌ أَصَابَكَ‌ ، وَ أَمَّا أَرْوَاثُهَا فَهِيَ‌ أَكْثَرُ مِنْ‌ ذَلِكَ‌.»[4]

ما می‌گوییم:

دابّه به معنای جنبنده است ولی غالباً در حیواناتی که بر آنها سوار می‌شوند اطلاق می‌شود.[5]

سه) «وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ عَنْ‌ حُسَيْنِ‌ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌ عَنِ‌ اِبْنِ‌ مُسْكَانَ‌ عَنِ‌ اَلْحَلَبِيِّ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنْ‌ أَبْوَالِ‌ الْخَيْلِ‌ وَ الْبِغَالِ‌ فَقَالَ‌ اغْسِلْ‌ مَا أَصَابَكَ‌ مِنْهُ‌ .»[6]

چهار) «وَ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ يَحْيَى عَنِ‌ اَلسِّنْدِيِّ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ يُونُسَ‌ بْنِ‌ يَعْقُوبَ‌ عَنْ‌ عَبْدِ الْأَعْلَى بْنِ‌ أَعْيَنَ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنْ‌ أَبْوَالِ‌ الْحَمِيرِ وَ الْبِغَالِ‌ قَالَ‌ اغْسِلْ‌ ثَوْبَكَ‌ قَالَ‌ قُلْتُ‌ فَأَرْوَاثُهَا قَالَ‌ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ‌ ذَلِكَ.»[7]

پنج) «وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ سَعِيدٍ عَنْ‌ مُصَدِّقِ‌ بْنِ‌ صَدَقَةَ‌ عَنْ‌ عَمَّارٍ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ فِي حَدِيثٍ‌ قَالَ‌: سُئِلَ‌ عَنْ‌ بَوْلِ‌ الْبَقَرِ يَشْرَبُهُ‌ الرَّجُلُ‌ قَالَ‌ إِنْ‌ كَانَ‌ مُحْتَاجاً إِلَيْهِ‌ يَتَدَاوَى بِهِ‌ (يَشْرَبُهُ‌) وَ كَذَلِكَ‌ بَوْلُ‌ الْإِبِلِ‌ وَ الْغَنَمِ‌.»[8]

ما می‌گوییم:

استدلال به این روایت چنین است که اگر برای تداوی نباشد، چون نجس است، شرب آن حرام است.

ولی می‌توان گفت علت تحریم شرب در غیر تداوی، به سبب نجاست نیست بلکه به علت پلیدی است.

دسته دوم: روایاتی که در بول خر، قاطر، اسب حکم به لزوم غسل داده و در بول سایر غیر پرندگان حلال گوشت‌ها، حکم به طهارت کرده است:

یک) « وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ عَنْ‌ حَمَّادٍ عَنْ‌ حَرِيزٍ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنْ‌ أَلْبَانِ‌ الْإِبِلِ‌ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ‌ وَ أَبْوَالِهَا وَ لُحُومِهَا فَقَالَ‌ لاَ تَوَضَّ‌ مِنْهُ‌ إِنْ‌ أَصَابَكَ‌ مِنْهُ‌ شَيْ‌ءٌ‌ أَوْ ثَوْباً لَكَ‌ فَلاَ تَغْسِلْهُ‌ إِلاَّ أَنْ‌ تَتَنَظَّفَ‌ قَالَ‌ وَ سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ أَبْوَالِ‌ الدَّوَابِّ‌ وَ الْبِغَالِ‌ وَ الْحَمِيرِ فَقَالَ‌ اغْسِلْهُ‌ فَإِنْ‌ لَمْ‌ تَعْلَمْ‌ مَكَانَهُ‌ فَاغْسِلِ‌ الثَّوْبَ‌ كُلَّهُ‌ فَإِنْ‌ شَكَكْتَ‌ فَانْضِحْهُ‌ .»[9]

دو) « وَ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنِ‌ اَلْحُسَيْنِ‌ بْنِ‌ سَعِيدٍ عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ عَنْ‌ أَبَانِ‌ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌ عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنْ‌ رَجُلٍ‌ يَمَسُّهُ‌ بَعْضُ‌ أَبْوَالِ‌ الْبَهَائِمِ‌ أَ يَغْسِلُهُ‌ أَمْ‌ لاَ قَالَ‌ يَغْسِلُ‌ بَوْلَ‌ الْحِمَارِ وَ الْفَرَسِ‌ وَ الْبَغْلِ‌ فَأَمَّا الشَّاةُ‌ وَ كُلُّ‌ مَا يُؤْكَلُ‌ لَحْمُهُ‌ فَلاَ بَأْسَ‌ بِبَوْلِهِ‌ .»[10]

دسته سوم: روایاتی که حکم بر کراهت کرده است

یک) « وَ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ يَحْيَى عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ عَنِ‌ اَلْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ عُرْوَةَ‌ عَنْ‌ بُكَيْرٍ عَنْ‌ زُرَارَةَ‌ عَنْ‌ أَحَدِهِمَا عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ‌ : فِي أَبْوَالِ‌ الدَّوَابِّ‌ تُصِيبُ‌ الثَّوْبَ‌ فَكَرِهَهُ‌ فَقُلْتُ‌ أَ لَيْسَ‌ لُحُومُهَا حَلاَلاً فَقَالَ‌ بَلَى وَ لَكِنْ‌ لَيْسَ‌ مِمَّا جَعَلَهُ‌ اللَّهُ‌ لِلْأَكْلِ‌ .»[11]

دو) « اَلْعَيَّاشِيُّ‌ عَنْ‌ زُرَارَةَ‌ عَنْ‌ أَحَدِهِمَا عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ أَبْوَالِ‌ الْخَيْلِ‌ وَ الْبِغَالِ‌ وَ الْحَمِيرِ قَالَ‌ فَكَرَّهَهَا فَقُلْتُ‌ أَ لَيْسَ‌ لَحْمُهَا حَلاَلاً قَالَ‌ فَقَالَ‌ أَ لَيْسَ‌ قَدْ بَيَّنَ‌ اللَّهُ‌ لَكُمْ‌ وَ الْأَنْعامَ‌ خَلَقَها لَكُمْ‌ فِيها دِفْ‌ءٌ‌ وَ مَنافِعُ‌ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ‌ وَ قَالَ‌ فِي الْخَيْلِ‌ وَ الْخَيْلَ‌ وَ الْبِغالَ‌ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً‌ فَجَعَلَ‌ لِلْأَكْلِ‌ الْأَنْعَامَ‌ الَّتِي قَصَّ‌ اللَّهُ‌ فِي اَلْكِتَابِ‌ وَ جَعَلَ‌ لِلرُّكُوبِ‌ الْخَيْلَ‌ وَ الْبِغَالَ‌ وَ الْحَمِيرَ وَ لَيْسَ‌ لُحُومُهَا بِحَرَامٍ‌ وَ لَكِنَّ‌ النَّاسَ‌ عَافُوهَا . »[12]

دسته چهارم: روایاتی که حکم به نضح (پاشیدن آب) کرده است

یک) «عَنْهُ‌ عَنِ‌ اَلْقَاسِمِ‌ عَنْ‌ أَبَانٍ‌ عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنِ‌ الرَّجُلِ‌ يُصِيبُهُ‌ أَبْوَالُ‌ الْبَهَائِمِ‌ أَ يَغْسِلُهُ‌ أَمْ‌ لاَ قَالَ‌ «يَغْسِلُ‌ بَوْلَ‌ الْفَرَسِ‌ وَ الْبَغْلِ‌ وَ الْحِمَارِ وَ يَنْضِحُ‌ بَوْلَ‌ الْبَعِيرِ وَ الشَّاةِ‌ وَ كُلُّ‌ شَيْ‌ءٍ‌ يُؤْكَلُ‌ لَحْمُهُ‌ فَلاَ بَأْسَ‌ بِبَوْلِهِ‌»»[13]

ما می‌گوییم:

شاة در این روایت عطف به کل شیء یؤکل لحمه شده است و معنی چنین است که در بول فرس و بغل و حمار باید  غسل صورت پذیرد و در شتر، نضح کافی است ولی در شاة و مأکول اللحم‌ها هیچ کاری لازم نیست. این نوع قرائت با روایات 2 دسته دوم سازگار است. ولی اگر «شاة» را عطف به بعیر کنیم، در بول شاة هم نضح لازم است.

توجه شود که این روایات در وسائل تقطیع شده نقل شده که باعث اشتباه می‌شود.

دسته پنجم) تفصیل بین جایی که هنوز مرطوب است و جایی که خشک شده است:

یک) « وَ عَنْ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ عَنْ‌ جَدِّهِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ جَعْفَرٍ عَنْ‌ أَخِيهِ‌ مُوسَى بْنِ‌ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنِ‌ الدَّابَّةِ‌ تَبُولُ‌ فَيُصِيبُ‌ بَوْلُهَا اَلْمَسْجِدَ أَوْ حَائِطَهُ‌ أَ يُصَلَّى فِيهِ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ يُغْسَلَ‌ قَالَ‌ إِذَا جَفَّ‌ فَلاَ بَأْسَ‌ .»[14]

دو) « عَلِيُّ‌ بْنُ‌ جَعْفَرٍ فِي كِتَابِهِ‌ عَنْ‌ أَخِيهِ‌ مُوسَى بْنِ‌ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنِ‌ الثَّوْبِ‌ يَقَعُ‌ فِي مَرْبِطِ الدَّابَّةِ‌ عَلَى بَوْلِهَا وَ رَوْثِهَا كَيْفَ‌ يَصْنَعُ‌ قَالَ‌ إِنْ‌ عَلِقَ‌ بِهِ‌ شَيْ‌ءٌ‌ فَلْيَغْسِلْهُ‌ وَ إِنْ‌ كَانَ‌ جَافّاً فَلاَ بَأْسَ‌ .»[15]

سه) « وَ عَنْ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ عَنْ‌ جَدِّهِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ جَعْفَرٍ عَنْ‌ أَخِيهِ‌ مُوسَى بْنِ‌ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنِ‌ الدَّابَّةِ‌ تَبُولُ‌ فَيُصِيبُ‌ بَوْلُهَا اَلْمَسْجِدَ أَوْ حَائِطَهُ‌ أَ يُصَلَّى فِيهِ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ يُغْسَلَ‌ قَالَ‌ إِذَا جَفَّ‌ فَلاَ بَأْسَ‌ .»[16]

ما می‌گوییم:

  1. حضرت امام درباره این روایت می‌نویسد:
    «والظاهر من فرض وقوعه في الأبوال وصولها إليه وتأثّره منها، فحينئذٍ يراد بقوله: «إن كان جافّاً» صيرورته جافّاً بعد وصول البول إليه، لا إبداع الشكّ‌ في الوصول أو فرض عدمه؛ فإنّهما خلاف الظاهر منها، تأمّل.»[17]
  2. به نظر می‌رسد در روایت دوم، می‌توان پذیرفت که حضرت کاظم (ع)، احتمال عدم اصابت را مطرح کرده باشند. ولی در روایت اول، تعبیر «جفّ» به معنای خشک شدن است که دال بر خشکی بعد از تر شدن است.

دسته ششم) روایات دال بر طهارت

یک) « وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَيْنِ‌ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ الْحَكَمِ‌ عَنْ‌ أَبِي الْأَغَرِّ النَّحَّاسِ‌ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ إِنِّي أُعَالِجُ‌ الدَّوَابَّ‌ فَرُبَّمَا خَرَجْتُ‌ بِاللَّيْلِ‌ وَ قَدْ بَالَتْ‌ وَ رَاثَتْ‌ فَيَضْرِبُ‌ أَحَدُهَا بِرِجْلِهِ‌ أَوْ يَدِهِ‌ ، فَيُنْضَحُ‌ عَلَى ثِيَابِي فَأُصْبِحُ‌ فَأَرَى أَثَرَهُ‌ فِيهِ‌ فَقَالَ‌ لَيْسَ‌ عَلَيْكَ‌ شَيْ‌ءٌ‌ .»[18]

ما می‌گوییم:

  1. در کافی راوی «ابی الاغرّ نخاس» ضبط شده است.
  2. نضح به معنای تراوش کردن است، پاشیدن.
  3. ابی الاغر نحاس هم ظاهراً ثقه است (چرا که صفوان و ابن ابی عمیر از او روایت دارند.)
  4. مرحوم خویی این روایت را ضعیف السند دانسته است.[19] اما به نظر روایت موثقه است.
  5. حضرت امام درباره این روایت می‌نویسند:

«ورواية النخّاس قال: قلت لأبي عبداللّه عليه السلام: إنّي اعالج الدوابّ‌، فربّما خرجت بالليل و قد بالت وراثت، فيضرب أحدها برجله أو يده، فينضح على ثيابي، فاُصبح فأرى أثره فيه، فقال: «ليس عليك شيء» . والظاهر أنّ‌ المراد بالدابّة عند الإطلاق الخيل وأخواه، كما تشهد به رواية زرارة الآتية. نعم، يحتمل في رواية النخّاس عدم العلم بوصول البول إلى ثيابه، لكن بعد فرض أنّها بالت وراثت، مع كون بولها وروثها في مكان واحد، فلا محالة لو كانت الأبوال نجسة صارت الأرواث بملاقاتها نجسة، سيّما مع فرض دوابّ‌ كثيرة في مكان واحد. فنفي البأس عن الروث دليل على عدم البأس في أبوالها أيضاً.»[20]

دو) «وَ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ إِبْرَاهِيمَ‌ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِيسَى عَنْ‌ حَرِيزٍ عَنْ‌ زُرَارَةَ‌ أَنَّهُمَا قَالاَ: لاَ تَغْسِلْ‌ ثَوْبَكَ‌ مِنْ‌ بَوْلِ‌ شَيْ‌ءٍ‌ يُؤْكَلُ‌ لَحْمُهُ‌.»[21]

سه) «عَلِيُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِيمَ‌ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ عَنِ‌ اِبْنِ‌ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ‌ اِبْنِ‌ بُكَيْرٍ قَالَ‌: سَأَلَ‌ زُرَارَةُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنِ‌ الصَّلاَةِ‌ فِي الثَّعَالِبِ‌ وَ الْفَنَكِ‌ وَ السِّنْجَابِ‌ وَ غَيْرِهِ‌ مِنَ‌ الْوَبَرِ فَأَخْرَجَ‌ كِتَاباً زَعَمَ‌ أَنَّهُ‌ إِمْلاَءُ‌ رَسُولِ‌ اللَّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌ أَنَّ‌ الصَّلاَةَ‌ فِي وَبَرِ كُلِّ‌ شَيْ‌ءٍ‌ حَرَامٍ‌ أَكْلُهُ‌ فَالصَّلاَةُ‌ فِي وَبَرِهِ‌ وَ شَعْرِهِ‌ وَ جِلْدِهِ‌ وَ بَوْلِهِ‌ وَ رَوْثِهِ‌ وَ أَلْبَانِهِ‌ وَ كُلِّ‌ شَيْ‌ءٍ‌ مِنْهُ‌ فَاسِدَةٌ‌ لاَ تُقْبَلُ‌ تِلْكَ‌ الصَّلاَةُ‌ حَتَّى تُصَلِّيَ‌ فِي غَيْرِهِ‌ مِمَّا أَحَلَّ‌ اللَّهُ‌ أَكْلَهُ‌ ثُمَّ‌ قَالَ‌ يَا زُرَارَةُ‌ هَذَا عَنْ‌ رَسُولِ‌ اللَّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌ فَاحْفَظْ ذَلِكَ‌ يَا زُرَارَةُ‌ فَإِنْ‌ كَانَ‌ مِمَّا يُؤْكَلُ‌ لَحْمُهُ‌ فَالصَّلاَةُ‌ فِي وَبَرِهِ‌ وَ بَوْلِهِ‌ وَ شَعْرِهِ‌ وَ رَوْثِهِ‌ وَ أَلْبَانِهِ‌ وَ كُلِّ‌ شَيْ‌ءٍ‌ مِنْهُ‌ جَائِزَةٌ‌ إِذَا عَلِمْتَ‌ أَنَّهُ‌ ذَكِيٌّ‌ قَدْ ذَكَّاهُ‌ الذَّبْحُ‌ فَإِنْ‌ كَانَ‌ غَيْرَ ذَلِكَ‌ مِمَّا قَدْ نُهِيتَ‌ عَنْ‌ أَكْلِهِ‌ وَ حَرُمَ‌ عَلَيْكَ‌ أَكْلُهُ‌ فَالصَّلاَةُ‌ فِي كُلِّ‌ شَيْ‌ءٍ‌ مِنْهُ‌ فَاسِدَةٌ‌ ذَكَّاهُ‌ الذَّبْحُ‌ أَوْ لَمْ‌ يُذَكِّهِ‌.»[22]

[فنک: حیوانی شبیه روباه که در مصر معروف بوده است]

چهار) « وَ عَنِ‌ اَلْمُفِيدِ عَنْ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ سَعِيدٍ عَنْ‌ مُصَدِّقٍ‌ عَنْ‌ عَمَّارٍ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: كُلُّ‌ مَا أُكِلَ‌ لَحْمُهُ‌ فَلاَ بَأْسَ‌ بِمَا يَخْرُجُ‌ مِنْهُ‌.»[23]

پنج) « وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَيْنِ‌ عَنِ‌ اَلْحَكَمِ‌ بْنِ‌ مِسْكِينٍ‌ عَنْ‌ إِسْحَاقَ‌ بْنِ‌ عَمَّارٍ عَنْ‌ مُعَلَّى بْنِ‌ خُنَيْسٍ‌ وَ عَبْدِ اللَّهِ‌ بْنِ‌ أَبِي يَعْفُورٍ قَالاَ: كُنَّا فِي جَنَازَةٍ‌ وَ قُدَّامَنَا حِمَارٌ فَبَالَ‌ فَجَاءَتِ‌ الرِّيحُ‌ بِبَوْلِهِ‌ حَتَّى صَكَّتْ‌ وُجُوهَنَا وَ ثِيَابَنَا فَدَخَلْنَا عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ ، فَأَخْبَرْنَاهُ‌ فَقَالَ‌ لَيْسَ‌ عَلَيْكُمْ‌ بَأْسٌ‌»[24]

ما می‌گوییم

  1. مرحوم خویی این روایت را ضعیف السند دانسته است.[25]
  2. حضرت امام به این روایت بسیار بها می‌دهند و درباره سند آن می‌نویسند:
    «ففي حسنة معلّى بن خنيس وعبداللّه بن أبي يعفور أو صحيحتهما قالا: كنّا في جنازة و قدّامنا حمار فبال، فجاءت الريح ببوله حتّى صكّت وجوهنا وثيابنا، فدخلنا على أبي عبداللّه عليه السلام فأخبرناه فقال: «ليس عليكم بأس» . وليس في سندها من يتأمّل فيه إلّاالحكم بن مسكين، و هو – مع كونه كثير الرواية ومقبولها، وروايةِ‌ مثل ابن أبي عمير وابن محبوب وابن أبي الخطّاب و الحسن بن علي بن فضّال عنه، وكو نِه كثير الكتب – يندرج في الحسان . بل عن الوحيد في «حاشية المدارك» عن المحقّق الحكم بصحّة رواياته ، ومعه لا مجال للتوقّف فيها. و هي نصّ‌ في المطلوب، فيحمل عليها ما هو ظاهر في وجوب الغسل لو سلّم ذلك.»[26]
  3. سند روایت از شیخ طوسی است که از «عنه» یعنی محمد بن احمد بن یحیی نقل می‌کند و سند شیخ به محمد بن احمد بی‌مشکل است، اما محمد بن حسین بن ابی الخطاب هم ثقه است و اما حکم بن مسکین ثقفی هم مروی عنه بزنطی و ابن ابی عمیر است و ابن ابی الخطاب هم  از او روایات بسیار نقل کرده است. و اکثر روایت او دال بر وثاقت است و اما اسحق بن عمار که شیخ طوسی او را فطحی دانسته ولی او را ثقه برمی‌شمارد.[27] و این در حالی است که برخی می‌نویسند استناد فطحی بودن به او نادرست است و لذا شیخ در رجال[28] و نجاشی در رجال[29] او را فطحی ندانسته‌اند.

اما عبدالله بن ابی یعفور از اجلاء و ثقات است که در نزد امام صادق (ع) بسیار محترم بوده است[30]. ولی معلی بن خنیس محل اختلاف است، به گونه‌ای که نجاشی می‌نویسد جداً ضعیف است ولی در عین حال می‌نویسد که عده‌ای کتاب او را نقل کرده‌اند.[31] اما بزنطی از او روایت دارد و در هر حال حتی اگر او ضعیف باشد چون در کنار ابن ابی یعفور قرار دارد، ضرری به وثاقت روایت نمی‌زند.

ممکن است تضعیف ابن خنیس به جهت مطلبی باشد که کشی[32] نقل کرده و در آن ابن ابی یعفور و معلی بن خنیس نزد امام صادق (ع) رفته‌اند و در آن حضرت اعتقاد ابن خنیس را به غلو نسبت داده‌اند و از آن تبری جسته‌اند.

«محمّد بن الحسن البراثى وَ عُثْمَانُ‌، قَالاَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ يَزْدَادَ، عَنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَيْنِ‌، عَنِ‌ الْحَجَّالِ‌، عَنْ‌ أَبِي مَالِكٍ‌ الْحَضْرَمِيِّ‌، عَنْ‌ أَبِي الْعَبَّاسِ‌ الْبَقْبَاقِ‌، قَالَ‌: تَدَارَأَ اِبْنُ‌ أَبِي يَعْفُورٍ وَ مُعَلَّى بْنُ‌ خُنَيْسٍ‌ ، فَقَالَ‌ ابْنُ‌ أَبِي يَعْفُورٍ: الْأَوْصِيَاءُ‌ عُلَمَاءُ‌ أَبْرَارٌ أَتْقِيَاءُ‌، وَ قَالَ‌ ابْنُ‌ خُنَيْسٍ‌: الْأَوْصِيَاءُ‌ أَنْبِيَاءُ‌، قَالَ‌: فَدَخَلا عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: فَلَمَّا اسْتَقَرَّ مَجْلِسُهُمَا، قَالَ‌: فَبَدَأَهُمَا ابو عبد اللّه عليه السّلام فَقَالَ‌: يَا أَبَا عبد اللّه أبرأ ممن قال أنا أنبياء»[33]


[1] . التنقیح، ج2، ص382

[2] . کتاب الطهارة (امام خمینی)، ج3، ص38

[3] . وسائل الشیعة، ج3، ص406، ح3994

[4] . همان، ص408، ح4001

[5] . قاموس المحیط، ج1، ص85

[6] . وسائل الشیعة، ج3، ص409، ح4004

[7] . همان، ح4006

[8] . همان، ص410، ح4008

[9] . همان، ص407، ح3998

[10] . همان، ص409، ح4002

[11] . همان، ص408، ح4000

[12] . مستدرک، ج2، ص558

[13] . تهذیب الاحکام، ج1، ص422، ح1337

[14] . وسائل الشیعة، ج3، ص411، ح4011

[15] . همان، ح4014

[16] . همان، ص411، ح4011

[17] . کتاب الطهارة (امام خمینی)، ج3، ص40

[18] . وسائل الشیعة، ج3، ص407، ح3995

[19] . ن ک: التنقیح، ج2، ص38

[20] . کتاب الطهارة (امام خمینی)، ج3، ص40

[21] . وسائل الشیعة، ج3، ص407، ح3997

[22] . کافی (ط- اسلامیه)، ج3، ص397، ح1

[23] . وسائل الشیعة، ج3، ص409، ح4005

[24] . همان، ص410، ح4007

[25] . التنقیح، ح2، ص383

[26] . کتاب الطهارة (امام خمینی)، ج3، ص40

[27] . فهرست طوسی، ص39

[28] . ص331

[29] . ص71

[30] . رجال نجاشی، ص213

[31] . همان، ص417

[32] . ص247

[33] . اختیار معرفة الرجال (کشی)، ج2، ص515

پخش صوت جلسه

مطلب در قالب‌های دیگر

به بالا بروید