سوم) کلام مرحوم خویی:

مرحوم خویی برای اثبات اینکه بحث از وجوب مقدمه، بحث فقهی نیست می­نویسد:

«ان البحث ليس عن خصوص وجوب مقدمة الواجب أو استحباب مقدمة المستحب و انما البحث في الحقيقة يرجع إلى مطلوبية مقدمة المطلوب بقول مطلق بلا خصوصية للوجوب و الاستحباب، و ذكر الوجوب في العنوان ليس إلّا لأهميته لا لخصوصية فيه، و معه لا تكون المسألة فقهية، لأن جامع الطلب ليس من الأحكام الشرعية و العوارض التي تعرض لفعل المكلف‏»^[1]

توضیح:

1. بحث مقدمه واجب صرفا در مقدمه واجب نیست، بلکه در مقدمه مستحب هم می­آید، ولذا عنوان اصلی بحث «مقدمه مطلوب» است.
2. اما اینکه فقها عنوان را «مقدمه واجب» گذاشته­اند به خاطر اهمیت واجبات است.
3. پس چون بحث در «مطلوبیت مقدمه یک مطلوب» است نمی­تواند فقهی باشد چراکه «طلب» و «مطلوب» از احکام فقهی نیستند.

ما می‌­گوییم:

1. مطابق آنچه ما در تعریف وجوب و استحباب گفتیم، این دو چیزی غیر از طلب شدید و طلب ضعیف نیستند، و به عبارت بهتر وجوب و استحباب عناوینی هستند که ما از تعلق طلب شدید و طلب ضعیف انتزاع می­کنیم، پس آنچه واقعا به افعال مکلفین تعلق میگیرد طلب است و به این بیان علم فقه، علمی است که درباره تعلق طلب به افعال مکلفین بحث می­کند.
2. اما اگر کسی بگوید طلب چیزی غیر از استحباب و وجوب است، باز هم می­شد گفت:

«الطلب المأخوذ في العنوان قد أخذ عنوانا و مرآتا للوجوب و الاستحباب، فالبحث يرجع في الحقيقة إلى وجوب مقدمة الواجب و استحباب مقدمة المستحب، غاية الأمر انه يشار إليهما بلفظ و عنوان واحد.» ^[2]

توضیح:

1. اگر هم بحث از «مطلوبیت مقدمه یک امر مطلوب» باشد، در اینجا طلب عنوان مشیر است و بحث بالاصاله درباره وجوب و استحباب است.

جمع بندی:

برای تبیین بهتر مسئله (اینکه بحث از مقدمه واجب آیا مسئله اصولی است؟) لازم است به نکاتی اشاره کنیم:

یک) ما در بیان فرق بین قواعد فقهی و مسائل اصولی گفته بودیم که در میان 9 فرق که اصولیون بین آن دو گذاشته­اند به 2 فرق می­توانیم قائل شویم. یکی فرقی که مرحوم آخوند گذاشته است که عبارت است از اینکه: «تمایز بین مسئله اصولی و قاعده فقهی در آن است که قاعده فقهی در برخی از ابواب جریان دارد در حالی که مسائل اصولی در همه ابواب علم فقه جاری است» و دیگری فرقی است که حضرت امام گذاشته است که عبارت است از اینکه: «مسائل اصولی آلت برای رسیدن به احکام شرعیه­ای هستند که بالذات مورد نظر شارع است در حالیکه قواعد فقهی خود بالذات مورد نظر شارع­اند.» ^[3]

دو) در بحث های سال اول اصول گفته­ایم که یک مسئله و قضیه می­تواند از مسائل دو علم باشد چرا که به تأمین غرض آن علم کمک می­کند. ^[4]

سه)  در بحث­های سال اول گفتیم، قضایا ومسائل یک علم، آن دسته از قضایا و مسائل هستند که با خصوصیات متعدده خود، یک غرض واحد را تأمین می­کند. ^[5]

چهار) ما در تعریف علم اصول گفته بودیم:

«القواعد الممهّده امّا لأن تکون کبری الاستدلال الفقهی و اما لان یکون هذا الاستدلال مبنیّاً علیه،حال کونها غیر مختصه ببعض ابواب الفقهیه»

باتوجه به این تعریف روشن است که بحث از ملازمه بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه را می­توان از مسائل علم اصول دانست چراکه بحث از وجوب مقدمه یا کبرای الاستدلال فقهی قرار میگیرد و یا استدلال فقهی مبنی برآن است، به این بیان که استدلال فقهی عبارت است از اینکه:

• • نماز واجب است.
    • وضو مقدمه نماز است.
      • وضو مقدمه واجب است.

v مسئله اصولی: هر چه واجب است مقدمه ­اش هم واجب است.

v وضو واجب است.

ان قلت: مسئله اصولی این قضیه شرطیه نیست بلکه عبارت است از «الملازمة بین الوجوبین موجوده»

قلت: در این صورت هم قضیه شرطیه مذکوره، مبنی بر این قضیه است ولذا باز هم طبق تعریف از مسائل علم اصول قرار می­گیرد.

پس اگر گفتیم غرض از علم اصول «تحصیل کبری و مبانی استدلال فقهی است»می­توانیم به راحتی بگوئیم بحث از ملازمه بین وجوب مقدمه و وجوب ذی­المقدمه، از مسائل علم اصول است.

و با این بیان می­توانیم اضافه کنیم:

حتی اگر عنوان بحث را چنین مطرح کنیم، «آیا مقدمه واجب واجب است؟» باز هم می­توانیم مسئله را از مسائل علم اصول به شمار آوریم چرا که: از طرفی نتیجه این قضیه می­تواند کبرای قیاس فقهی  قرار گیرد.

• • وضو مقدمه واجب است.
    • مقدمه واجب واجب است.
      • وضو واجب است.

و از طرف دیگر این قضیه، در همه ابواب فقه جاری است ولذا از قواعد فقهی نیست بلکه یک مسئله اصولی است.

[1]. منتقی الاصول، ج2، ص:99

[2]. منتقی الاصول، ج2، ص:100

[3]. ن ک، درسنامه سال اول اصول، ص:102

[4]. ن ک، درسنامه سال اول علم اصول، ص:68

[5]. ن ک، درسنامه سال اول اصول، ص:67