× سه) مفرد معرف به لام

1. در ادبیات عرب «ال» دارای اقسام مختلفی دانسته شده است:

یک) «ال» تعریف:

یک/1) ال عهد

یک/1/1) ال عهد ذکری: «كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ»[1]

یک/1/2) ال عهد ذهنی: «إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ»[2]

یک/1/3) ال عهد حضوری: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»[3]

این نوع معمولاً بعد از اسماء اشاره و یا حروف ندا می‌آید «یا ایها الرجل»، «هذا الرجل» ولی گاهی در غیر این دو مورد هم استعمال می‌شود. مثلاً به کسی که در حضور شما به کسی توهین می‌کند می‌گویید: «لاتشتم الرجل» (برخی ال در «الآن» را از این نوع دانسته‌اند، البته ابن هشام «ال» در «الآن» را زائده می‌داند.)[4]

یک/2) ال جنس

یک/2/1) ال استغراقی

به جای این «ال» می‌توان لفظ «کل» را قرار داد و معنای این «ال» استغراق و شمول نسبت به تمام افراد طبیعت است. «خُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا»[5]

یک/2/2) ال غیر استقراقی

به جای این «ال» نمی‌توان کل را قرار داد و این «ال» برای آن است که ماهیت را معرفه قرار دهد. «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ»[6]

دو) ال زائده

دو/1) لازم: مثل «الذی»

دو/2) غیر لازم:

دو/2/1) «ال» زینت: «ال» وارد شده بر علم شخصی «الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة»

(این قسم «ال» سماعی است)

دو/2/2) «ال» وارد شده در اشعار (به ضرورت شعر)

سه) ال موصول (به معنای الذی)

این قسم بر اسم فاعل و اسم مفعول و صفات مشبهه وارد می‌شود.

«من القوم الرسول الله منهم» (من القوم الذین رسول الله منهم)

«الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ»[7] (الذین تصدقوا و اللاتی تصدقن و اقرضوا …)[8]

• مطابق آنچه از ابن هشام خواندیم «ال» استغراق از اقسام ال جنس است (که این برخلاف چیزی است که از مرحوم آخوند خواهیم خواند)
• در کلمات اُدبا، به این سؤال اشاره نشده است که آیا معنایی جامع بین اقسام «ال» است (تا همه اقسام «ال» مصداق آن باشند و اشتراک معنوی داشته باشند)، یا لفظ «ال» مشترک لفظی بین اقسام خود است و یا برخی موارد اشتراک معنوی و در برخی از موارد اشتراک لفظی مطرح است.

---

[1] . سوره مزمل، آیه 15-16

[2] . سوره فتح، آیه 18

[3] . سوره مائده، آیه 3

[4] . مغنی اللبیب، ج1، ص73

[5] . سوره نساء، آیه 28

[6] . سوره انبیاء، آیه30

[7] . سوره حدید، آیه 18

[8] . ن ک: مغنی اللبیب، حرف ال