کلام مرحوم عراقی: حضرت امام سخن ایشان را چنین تقریر می کند: «و ما في‏ تقريرات‏ بعض محقّقي العصر: من أنّ مقوّم الحرمة هو مبغوضيّة الوجود، كما أنّ مقوم الوجوب محبوبيّته، و مقتضاه سراية البغض إلى علّة الفعل المبغوض، فيكون كل جزء من أجزاء العلّة- التوأم مع وجود سائر الأجزاء

ما می گوئیم: روشن است که اولین اشکال امام بر مرحوم حائری به نفی «جزء اخیر علت تامه» بودن اراده بازگشت. مرحوم فاضل «اسبق رتبةً» در کلام مرحوم حائری را، «جزء اخیر بودن» ندانسته اند، بلکه چنین برداشت کرده اند که وقتی اراده هم از اجزاء علت تامه است «استناد

سخن حضرت امام درباره فرمایش مرحوم حائری: حضرت امام ابتدا سخن مرحوم حائری را شرح می دهند و سپس آن را نقد می کنند: «و ممّا ذكرنا يظهر النّظر فيما أفاده شيخنا العلاّمة- أعلى اللّه مقامه- حيث فصّل بين ما هو محرّم بعنوانه من غير تقييده بالاختيار فتحرم مقدّمته، و

اشکال مرحوم حائری بر مرحوم نائینی: مرحوم حائری درباره قسم دوّم (حرمت مقدمه در صورت قصد بر حرام) اشکالی را متوجه مرحوم نائینی می کند: «و ليعلم‏ أولا ان‏ الالتزام‏ بحرمة مقدمة الحرام بقصد التوصل إليه ليس قولا بحرمة مقدمة الحرام لأن هذا من جزئيات مسألة التجري فعد بعض الأساطين

کلام مرحوم نائینی در مقدمه حرام: مرحوم خویی کلام استاد خویش در بحث مقدمه حرام را چنین تقریر می کند: «ذكر شيخنا الأستاذ (قده) ان مقدمة الحرام تنقسم إلى ثلاثة أقسام: (الأول) هو ما لا يتوسط بين المقدمة و ذيها اختيار الفاعل و إرادته فلو أتى بالمقدمة فذو المقدمة يقع

کلام امام در مقدمه حرام: حضرت امام نیز مقدمه حرام را مطقا حرام نمی دانند (برخلاف مرحوم آخوند که مقدمه تولیدی را حرام می دانستند) ایشان می نویسند: «و ممّا ذكرنا من البرهان على عدم وجوب مقدّمة الواجب يظهر حال مقدّمة الحرام، و أنّها ليست بحرام، كانت من التوليديّات أولا.

تتمه: مقدمه حرام، مستحب و مکروه قبل از طرح بحث لازم است اشاره کنیم که چنانکه مرحوم فاضل اشاره کرده اند، در مورد مقدمه حرام پنج احتمال وجود دارد. حرمت همه مقدمات حرام. عدم حرمت در هیچ یک از مقدمات حرام. حرمت مقدمه ای که علّت تامه تحقق حرام است

سخن امام خمینی در تفصیل بین شرط شرعی و غیر آن: حضرت امام با اشاره به استدلال می نویسند: «فقد استدلّ‏ على‏ الوجوب‏ فيه‏: بأنّه لو لا وجوبه شرعا لما كان شرطا، حيث إنّه ليس ممّا لا بدّ منه عقلا أو عادة. ففيه: أنّه إن أريد ممّا ذكر توقف الشرطيّة