کتاب «مفهوم‌وارۀ جامع فرق اسلامی» اثری پژوهشی بر پایۀ کتاب سه‌جلدی فرهنگ جامع فرق اسلامی (نوشتۀ استاد آیت الله سیدحسن خمینی بر اساس یادداشت‌های مرحوم آیت‌الله سیدمهدی روحانی) است که به کوشش سیدمرتضی حسینی کاشانی تدوین و در سال ۱۳۹۵ توسط انتشارات اطلاعات در ۵۹۲ صفحه منتشر شده است.
این اثر با هدف تبدیل ساختار «الفبایی» فرهنگ‌نامه‌ای به یک نظام «رده‌بندی درختی و تبارشناسانه» تدوین گردیده تا فرآیند دسترسی، مقایسه و تبارشناسی جریان‌های فکری و مذهبی جهان اسلام تسهیل شود.
۱. رویکرد نظری و ساختار کلی
برخلاف فرهنگ‌های لغت‌نامه‌ای که مدخل‌ها را صرفاً بر پایۀ حروف تهجی می‌چینند، کتاب حاضر فرقه‌ها را بر مبنای «ریشه‌شناسی تاریخی و کلامی» و «خاستگاه‌های فکری مشترک» سامان‌دهی کرده است. اثر از سه بخش اساسی و یک بخش مقدماتی نظری تشکیل شده است:
- مقدمۀ نظری و روش‌شناختی: شامل تبیین قلمرو مفهومی واژۀ «فرقه»، تفکیک جریان‌های اصیل از انشعاب‌ها، تعیین ملاک «فرعیت» در انشعابات مذهبی و تشریح شیوۀ بازنمایی درختیِ داده‌ها.
- قسمت اول: مفهوم‌واره بر اساس فرقه‌های اصلی (بخش عمدۀ کتاب): دسته‌بندی جریان‌ها در شش شاخۀ کلان:
- شیعه: تفکیک و رده‌بندی انشعابات امامیه (اثناعشریه، اخباریه، شیخیه، بابیه)، کیسانیه، زیدیه (جارودیه، بتریه، سلیمانیه و فرق فقهی)، اسماعیلیه (قرامطه، فاطمیه، دروزیه، مستعلیه، نزاریه، بهره)، ناووسیه، فطحیه، واقفیه و سایر شعب.
- غلات: تبارشناسی جریان‌های افراطی و غالیانه نظیر نصیریه، سبأیه، خطابیه، مفوضه، اهل حق، علی‌اللهیه و یزیدیه.
- خوارج: دسته‌بندی شاخه‌های اصلی و فرعی شامل اباضیه، ازارقه، نجدات، عجارده، ثعالبه و صفریه.
- اهل سنت: تفکیک به شاخه‌های «فقهی–حدیثی» (اصحاب رأی، اصحاب حدیث، ظاهریه، مذاهب اربعه) و «کلامی» (مرجئه، قدریه، مجبره، مشبهه، معتزله در ادوار مختلف، اشاعره، ماتریدیه و وهابیه).
- صوفیه و طریقت‌ها: طبقه‌بندی ده‌ها سلسله و طریقت تصوف از جمله جنیدیه، کبرویه، نقشبندیه، سهروردیه، قادریه، شاذلیه، بکتاشیه، شاه‌نعمت‌اللهیه و مولویه.
- سایر فرق اسلامی: جریان‌ها و گرایش‌های ترکیبی یا حاشیه‌ای تاریخ اسلام.
- قسمت دوم: مفهوم‌وارۀ موضوعی: بازآرایی داده‌ها بر پایۀ موضوعات و دعاوی، از جمله:
- مدعیان الوهیت، نبوت، امامت و مهدویت (تفکیک موارد ادعای شخصی از موارد انتساب توسط پیروان).
- فرقه‌های منسوب به صحابه و معصومان، فرقه‌های متقابل، گروه‌های اهل قیام و پیروان جریان‌های اصلاح‌طلبی دینی.
- قسمت سوم: ملحقات و نمایه‌ها: فهرست الفبایی کلیۀ فرقه‌های مندرج در نمودارها همراه با فهرست منابع کهن و جدید فرقه‌پژوهی.
۲. ویژگی‌های روش‌شناسی و علمی
- پیرایش و تدقیق محتوایی: تدوین مجدد داده‌های فرهنگ اصلی در قالب نمودارهای سلسله‌مراتبی، زمینه را برای بازبینی، تدقیق اطلاعات و تصحیح برخی خلط‌های تاریخی یا املایی در نسخۀ پایه فراهم آورده است.
- کاربست ابزارهای دیداری (درخت‌واره‌ها و جداول): کتاب با استفاده از نمودارهای درختی، نسبت میان «فرقۀ مادر» و «شاخه‌های منشعب» را به‌صورت بصری شفاف کرده و اطلاعات کلامی و تاریخی هر فرقه را در قالبی فشرده و مقایسه‌پذیر ارائه داده است.
- بی‌طرفی توصیفی: مبنای ارائۀ گزارش‌ها، توصیف باورها و تاریخ انشعاب بر اساس منابع ملل و نحل فریقین است و از ورود به قضاوت‌های کلامی جانبدارانه پرهیز شده است.