آنچه پیش روی اهل فضل و خرد قرار دارد، و ان‌شاءالله مقبول طبع مردم صاحب‌نظر قرار خواهد گرفت، پژوهشی است که برای سطح سوم حوزه علمیه قم در فاصله سال‌های ۸۰ و ۸۱ نگارش یافته است. در این کتاب برآنیم تا با مدد از آنچه در دایره فقه جعفری حجت دانسته شده است، مسأله تحدید نسل یا به تعبیری تنظیم خانواده را بررسی نماییم. مسأله‌ای که اگرچه در کلمات اصحاب کمتر به آن پرداخته شده، ولی در میان معاصرین به‌واسطه نیاز روز و همچنین برخی سیاست‌های دولت جمهوری اسلامی، در اواخر دهه ۶۰ و آغاز دهه ۷۰، مورد بحث و بررسی واقع شده است و اگرچه بسیاری از فروعات آنچه مطرح خواهد شد مورد بحث قدما و متأخرین بوده است ولی بحث حاضر را با توجه به چینش آن و همچنین هدف نهایی از آن می‌توان از زمره مسائل مستحدثه دانست.
علی‌رغم آنکه در حال حاضر این مجموعه صفحات زیادی را شامل نمی‌شود؛ اما در ابتدا هرگز گمان نمی‌بردم، تلاش مزبور چنین مجموعه‌ای را به بار آورد. شاید نگاشتن دیباچه‌ای برای این مجموعه، به‌ویژه با پنج مقدمه‌ای که در آغاز کتاب آورده‌ام، چندان ضروری به نظر نرسد، لکن به عللی لازم دانستم چند کلامی را در ابتدای مقال متعرض شوم. قبل از شروع بحث لازم است مقدماتی را مطرح سازیم تا با عنایت به آنها بتوان راحت‌تر به تنقیح بحث مورد نظر پرداخت.
الف. بحث تنظیم خانواده اگر به معنای جواز و یا حرمت آن مطرح گردد بحث معتنابهی را در بر ندارد و بیشتر باید آن را با توجه به مصالح و مفاسد جامعه و در حوزه بحث‌های کارشناسانه اجتماعی و در محدوده احکام ثانوی به بحث نشست. چرا که آنچه در فقه با آن رو به رو هستیم، روایات کثیری است که تکثیر نسل را ترغیب می‌کند و بس، چنان‌که در آغاز فصل اول به صورت مفصل اشاره کرده‌ایم و هرچند می‌توان در همین مورد هم تأملاتی را نسبت به دائمت این حکم مطرح ساخت، لکن باز بحث از حوزه تنظیم خانواده خارج می‌شود و بیشتر به محدوده تأثیر عنصر زمان و مکان در اجتهاد باز می‌گردد که بحثی است مستقل که طبعاً یکی از مصادیق آن نیز حکم اولی استحباب تکثیر نسل می‌باشد.
اما اگر این بحث را از زاویه بررسی راههای جلوگیری از تناسل مطرح کنیم، آنگاه می‌توان به محدوده‌ای وسیع در حوزه مباحث فقهی وارد شد چرا که شناخت حکم هر یک از این طرق، بررسی احکام متعددی را می‌طلبد و بدون واکاوی آنها، حکم شرعی و فقهی آن طریقه معلوم نخواهد بود. لذا مجموعه حاضر درصدد شناختن موضوع و سپس حکم هر یک از این راههاست. نگارنده ضمن اذعان به عجز علمی خویش، مدعی است آنچه در فصل سوم این کتاب در راستای تبیین موضوع مورد پژوهش واقع گردیده، گامی است نو که باید مطمح نظر تمام کسانی که درصدد افتاء و یافتن احکام شرعی هستند، قرار گیرد. چرا که بدون شناختن موضوع - بخصوص موضوعاتی که مسلماً روز به روز می‌شوند و یا اساساً در ایام حاضر موجود می‌گردند - حمل احکام شرعی بر آنها یقیناً خالی از مناقشه نخواهد بود. و از همین رو در مسیر تعیین حکم راههای جلوگیری از بارداری، لازم دیدم پای از مسیر فقه مرسوم بیرون نهم و از چند تن از کارشناسان این رشته کمک بگیرم. ناگفته پیداست که اگر کمک دوستان پزشکم نبود، فصل سوم چنان که اکنون موجود است، پدید نمی‌آمد. البته بدون هرگونه مداهنه باید یادآور شوم که ترتیب و نحوه پرداختن به موضوع شاید در هیچ کتابی - حداقل تا آنجا که بنده اطلاع دارم - یافت نگردد که جا دارد از تلاش‌های ایشان بخصوص جناب آقای دکتر رنجبر تشکر نمایم.
ب. در مقدمه ابتدا تعریفی از جمعیت‌شناسی و سپس نظریات مطرح در آن حوزه را بیشتر از سه کتاب نسبتاً معتبر آورده‌ام که پیداست بیشتر جنبه بازیابی تاریخی و بررسی برون فقهی موضوع را بر عهده دارد و علی‌رغم وجود منابع مفصل‌تری که در این باب موجود است، تلاش کردم تا از اطناب مُمِل و میزانی که برای یک رساله فقهی لازم است، تجاوز ننماید. همچنان‌که در ادامه مقدمه اجمالاً اشاره‌ای به مقالات و یا کتابهایی که در این رشته تنظیم یافته است، داشته‌ام تا چشم‌اندازی اگرچه غیرکامل از تحقیقاتی که در این موضوع انجام یافته، به دست آید. در قسمت دیگر از مقدمه نیز مطالبی که می‌تواند موضوع را دستخوش جریان احکام ثانوی کند، بیان داشته‌ام که امید است مقبول افتد.
ج. فصل اول کتاب، پس از تأسیس اصل مبنی بر اباحه تکثیر نسل تماماً اختصاص به اثبات مطلوبیت ذاتی تناسل در امت اسلامی دارد و از همین رو به طوایف متعددی از روایات اشاره رفته است که می‌تواند بخوبی این امر را ثابت نماید. چنان‌که در فصل دوم سعی بر آن است که اثبات گردد تولید مثل واجب نیست و چون بحث عزل از گویاترین شواهد این ادعا می‌باشد، این فصل به تفصیل به این امر در ضمن پنج فرض اختصاص داده شده است. بر هر خواننده‌ای معلوم خواهد بود که این فصل از غنای ویژه‌ای برخوردار است و این نیست مگر استفاده بی‌پایانی که این مبحث از محضر درس استاد بزرگوار حضرت آیت الله سید موسی شبیری زنجانی برده است. ضمن آنکه جا دارد از همکاری‌های برادرم محقق اندیشمند حجت الاسلام و المسلمین مسیح بروجردی در تنظیم این سلسله مباحث یاد نمایم.
در فصل سوم کتاب، ابتدا به تشریح نحوه پیدایش جنین اشاره رفته و سپس انواع مکانیزم‌های ممکن در جلوگیری از بارداری مورد تحقیق قرار گرفته است. سعی نگارنده بر آن بوده است که ضمن بررسی تمام راههای موجود و علمی، حتی الامکان بحث را به گونه‌ای تنقیح نماید که اگر در آینده راه جدیدی از جانب دانشمندان در حوزه ممانعت از تولید مثل مطرح گردید، بتوان با آنچه در این فصل شده است، حکم آن را نیز براحتی معلوم نمود. در این فصل احکام هر یک از طرق را مفصلاً طرح نموده‌ام با این توضیح که چون سه حکم در همه این طرق مدخلیت دارد و جز با شناختن آنها، احکام مجموعه راههای جلوگیری غیرقابل شناسایی می‌بود، این سه حکم یعنی جواز عقیم‌سازی، جواز لقاح خارج از رحم و حرمت نظر به عورت اجنبی و میزان ضرورتی که می‌تواند مباح این حرمت باشد، مستقلاً مطرح شده‌اند تا مباحث مفصل هر یک از این سه؛ فصل سوم را دچار از هم گسیختگی نسازد.
ذکر این نکته را نیز لازم می‌دانم که بحث تعقیم در این کتاب، تا حدود زیادی وامدار رساله محققانه دانشمند محترم آیت‌الله مؤمن در این باب است، که علی‌رغم نقدهای زیادی که نسبت به مطالب آن رفته است و با وجود آنکه در زمینه مباحث رجالی می‌توان گفت از آن رساله بی‌نیاز بوده است، اما شاکله کلی بحث جدای از اضافات و تکمله‌هایی که آورده‌ام، از مطالب ایشان استفاده شده است.
د. آنچه در پایان بر من واجب است تقدیر و تشکر از حضرت آیت‌الله سید علی محقق داماد، استاد راهنمایم در این رساله است که علاوه بر درس، ساعتها توانسته‌ام در این موضوع با ایشان به گفتگو بنشینم و یقین دارم که اگر ارشادات ایشان نبود، آنچه پیش روی شماست، چنان‌که اکنون ملاحظه می‌نمایید، به وجود نمی‌آمد و آخرین کلام، تشکر از دوست بزرگوار جناب حجت‌الاسلام آقای حسین حسنخانی است که همراهی و همکاری و برادری ایشان در تهیه متن حاضر، سهم بزرگی را به خویش اختصاص داده است.
و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین.
قم. مرداد ۱۳۸۲
سید حسن خمینی
