دلیل راه

بسم الله الرحمن الرحیم

بهانه نگارش کتاب

ایام ماه مبارک رمضان، بهانه‌ای است تا بیشتر از خرمن اندیشه اسلامی خوشه‌چین شویم. بزرگان و علمای دین، و به پیروی از ایشان همه دلبستگان معارف اسلامی، هر یک به اندازه توان خویش، این ایام و لیالی را زمینه‌ای ساخته‌اند تا با استمداد از فضای ملکوتی آن، هم دل خویش را از غبار سالانه بشویند و هم آبی زلال از سرچشمه معارف الهی بر دل‌های جامعه خویش روان سازند.

چنانکه از رسول مکرم اسلام ﷺ روایت است: «إنّ لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعرّضوا لها[1]؛ در روزگار زندگانی شما، از جانب خداوند گاه نسیمی می‌وزد، بیدار باشید و خود را در آن داخل کنید.»

و چنین است که وقتی ماه مبارک رمضان، بیش از هر زمان دیگر، نسیم خُلد در جامعه می‌وزد و بیش از هر وقت دیگر احتمال آن می‌رود که عطری از جانب عرش برین بر جان خسته ما بوزد، باید هشیار بود و تن را از آسایش فارغ کرد و روی به نور معرفت کردگار گرداند.

درباره کشف‌الاسرار

نگارنده را امسال فراغتی حاصل شد تا کتاب شریف کشف‌الاسرار نوشته ابوالفضل رشیدالدین میبدی را به مطالعه برگیرد و از همین رو بر آن شد که گوشه‌هایی از آن را که موافق طبع ایام روزه‌داری است، خدمت برادران و خواهران تقدیم کند و به فراخور مطالب آن از تفاسیر و متون دیگر اسلامی بهره گرفته، و آن را ضمیمه نوشتار حاضر کند.

مخاطب کتاب

نگارنده در این نوشتار، مخاطب خود را کسانی می‌داند که از حوزه تخصصی مسائل علوم اسلامی برکنارند و به همین سبب از پرداختن به غوامض این علوم اجتناب کرده است. هدف از این تقریر ـ إن‌شاءالله ـ آن باشد که سهمی از دعای دوستان و مؤمنان حاصل آید و دعای گوشه‌گیران، این روزها مرا نیز دریابد که بتوانم دُرّ توفیق را دریابم و لطف خداوندی را مگر از انفاس ایشان به ارمغان گیرم.

طفیل هستی عشقند آدمی و پری

ارادتی بنما تا سعادتی ببری

دعای گوشه‌نشینان، بلا بگرداند

چرا به گوشه چشمی به ما نمی‌نگری

پیرامون کشف‌الاسرار

«کشف‌الاسرار و عدةالابرار» نام تفسیری است که در ده مجلد با تحقیقات علی‌اصغر حکمت در سال ۱۳۳۱ هجری شمسی منتشر شده است. این کتاب که برخی به اشتباه آن را به سعدالدین تفتازانی نسبت داده‌اند[2]، از زمره اولین تفسیرهای عرفانی موجود از قرآن است که رشیدالدین ابی‌الفضل بن ابی‌سعید احمد بن محمد بن محمود میبدی در سال ۵۲۰ هجری قمری به رشته تحریر آورده است[3]. این کتاب گویا بر اساس «تفسیر الهروی» نوشته پیر هرات خواجه عبدالله انصاری (که متأسفانه در دسترس نیست) نگاشته شده و ارشادات بسیاری به نکات پیر هرات دارد، تا آنجا که برخی آن را شرح و تفصیل تفسیر خواجه عبدالله انصاری دانسته‌اند[4].

درباره میبدی

میبدی که از مؤلفان نیمه اول قرن ششم هجری قمری است، به جهت رواج فضل در خانواده‌اش، مقدمات علوم را نزد خاندان خویش فراگرفت و به ذوق آموختن بیشتر، رهسپار هرات گردید که در آن روزگار از رونق علمی و دینی وسیعی برخوردار بود و همان‌جا بود که در محضر عارف بزرگ و پیر طریقت خواجه عبدالله انصاری حاضر شده و تألیف کتاب خویش را در شرح تفسیر استاد خود در اوایل سال ۵۲۰ هجری قمری آغاز نمود.

روش میبدی

مشی میبدی در این کتاب چنان است که ابتدا آیه را ترجمه می‌کند و این مرحله را «نوبت اول» می‌نامد. سپس به ذکر قرائت‌های مختلف، شأن نزول‌ها و احکام شرعی آن آیه می‌پردازد. وی این مرحله را «نوبت دوم» نام می‌نهد و در «نوبت سوم» به اشارات و رموز عرفانی اشاره می‌کند. در این نوبت میبدی بسیار از سخنان پیر طریقت که همان خواجه عبدالله انصاری است، یاد می‌کند. نکته مهم در نگاه عارفانه وی، دوری جستن از تأویلات صوفیانه‌ای است که از ظاهر قرآن فاصله دارد.

روش این کتاب

این نوشتار، ضمن آنکه به ظرائف سخن میبدی می‌پردازد، به حکم «اهل البیت أدری بما فی البیت»[5] از دریای بی‌کران معارف اهل بیت عصمت علیهم‌السلام بهره می‌برد و با تمسک به حبل المتین سعادت، مطلب را به شمیم پرفیض کلمات ائمه اطهار علیهم‌السلام دل‌نشین‌تر می‌سازد. و برای آنکه خوانندگان با نوشته‌های مفسران دیگر نیز آشنا شوند، از آنچه در تفسیرهای دیگر نیز بیان گردیده است، یاد می‌کند. چنانکه به پاس زحمات مترجمان قرآن، از ترجمه‌های گوناگون کتاب خداوند سخن به میان آورده و از خرمن اندیشه اسلامی به مناسبت هر بحث استفاده می‌برد.

آیات سوره بقره

خداوند سبحان در سوره بقره آیات ۱۸۳ تا ۱۸۷، درباره روزه ماه مبارک رمضان می‌فرماید:

﴿يَـأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ۝ أَيَّامًا مَّعْدُودَتٍ ۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُۥ ۚ وَأَن تَصُومُوا خَيْرٌ لَّكُمْ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ۝ شَهْرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِى أُنزِلَ فِيهِ ٱلْقُرْءَانُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَـتٍ مِّنَ ٱلْهُدَى وَٱلْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا ٱلْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا ٱللَّهَ عَلَى مَا هَدَیكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ۝ وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنِّى فَإِنِّى قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِى وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ ۝ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ ۖ فَٱلْـَـنَ بَـشِرُوهُنَّ وَٱبْتَغُوا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَٱشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَـشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَـكِفُونَ فِى ٱلْمَسَـجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَـتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ۝﴾

ترجمه آیات

آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی این آیات را چنین معنی کرده‌اند:

«ای افرادی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما نوشته شده، همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهیزگار شوید * چند روز معدودی را (باید روزه بدارید) و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد، تعدادی از روزهای دیگر را (روزه بدارد) و بر کسانی که روزه برایشان طاقت‌فرساست، (همچون بیماران مزمن و پیران) لازم است کفاره بدهند، مسکینی را اطعام کنند. و کسی که کار خیری انجام دهد، برای او بهتر است. و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید! * (روزه در چند روز معدود) ماه رمضان است؛ ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه‌های هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد! و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهای دیگری را به جای آن، روزه بگیرد! خداوند، راحتی شما را می‌خواهد، نه زحمت شما را! هدف این است که این روزها را تکمیل کنید؛ و خدا را بر این که شما را هدایت کرده، بزرگ بشمرید؛ باشد که شکرگزاری کنید * و هنگامی که بندگان من، از تو درباره من سؤال کنند، (بگو) من نزدیکم! دعای دعاکنندگان را، به هنگامی که مرا می‌خوانند، پاسخ می‌گویم! . پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند (و به مقصد برسند).»

[1] . شیخ مفید، الامالی، ص ۲۰۶.

[2] . حاجی خلیفه، کشف الظنون، ص ۳۱۷ به نقل از علی اصغر حکمت بر کشف الاسرار.

[3] . پیش از آن، تفسیر لطائف الاشارات معروف به تفسیر قشیری، در سال ۴۲۵ هجری قمری سامان یافته است و آن نیز تفسیری عرفانی به حساب می‌آید.

[4] . ایازی، المفسرون، ص ۵۸۹.

[5] . این جمله ضرب‌المثل عربی است که می‌گوید صاحب خانه به اندرون خانه آگاه‌تر است.