کتاب «تحریر اختیار: شرحی بر رساله طلب و اراده»، تقریر درس‌های استاد آیت الله سید حسن خمینی است که پژوهش، نگارش و تدوین آن توسط سید مرتضی و سید مجتبی حسینی کاشانی انجام یافته و در سال ۱۳۹۷ (چاپ دوم: ۱۴۰۱) در قالب دوره‌ای سه جلدی توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شده است. این اثر در حوزه کلام، فلسفه اسلامی و اصول فقه قرار می‌گیرد و به شرح و تحلیل تفصیلی رساله عربی «الطلب و الإرادة» اثر امام خمینی(س)، نگاشته شده در سال ۱۳۷۱ قمری، اختصاص دارد.
1. مسئله‌شناسی و پیشینه موضوع
بحث «طلب و اراده» و ارتباط آن با مسئله «جبر و اختیار» از مباحث مشترک میان علم کلام، فلسفه و اصول فقه است. در دانش اصول فقه، این مسئله ذیل مبحث «ماده و صیغه امر» و بررسی نظریه «کلام نفسی» اشاعره وارد شد و در کفایة الاصول آخوند خراسانی(ره) به نقطه اوج رسید؛ جایی که مباحث اراده به چالش‌های مربوط به جبر و استحقاق عقاب ختم گردید. امام خمینی(س) این بحث را از ذیل اصول فقه خارج کرد و به‌صورت یک اثر مستقل با رویکردی برهانی و بر پایه حکمت متعالیه سامان داد. اثر حاضر، حاصل ۶۴ جلسه تدریس است که خارج از ساختار متداول درس‌های اصول، به‌صورت یک درس مستقل کلامی–فلسفی ارائه شده است.
2. ساختار و هندسه مباحث کتاب
جلد نخست کتاب با یک دیباچه تحلیلی، پیشگفتاری جامع در دو محور و دو بخش اصلی ساختار یافته است:
- دیباچه و پیشگفتار موضوعی:
دیباچه با استناد به چهار دسته از براهین (علم حضوری، نظام تکالیف و پاداش/کیفر دینی، و قبح عقلی عقاب بلاتکلیف) اصل اختیار را اثبات می‌کند؛ سپس چالش‌های چهارگانه بر سر راه اختیار (شبهات هستی‌شناختی مانند ضرورت علی و معلولی، چالش‌های خداشناختی نظیر علم و قضای الهی، موانع انسان‌شناختی مثل وراثت و محیط، و پرسش‌های معرفت‌شناختی) را دسته‌بندی می‌نماید.
پیشگفتار نیز در دو بخش، مبانی هستی‌شناختی، خداشناختی و انسان‌شناختی نویسنده متن اصلی را استخراج کرده و گونه‌شناسی جبر، تفویض و مراتب تفسیر «الأمر بین الأمرین» را تحلیل می‌کند.
- بخش اول؛ نقد و واکاوی نظریه کلام نفسی:
این بخش در ۱۲ قسمت به ارزیابی دیدگاه اشاعره در اثبات کلام نفسی می‌پردازد و عناوینی همچون تحلیل اطلاق صفت متکلم بر خداوند، نقد مواضع معتزله، حقیقت و فعلیت اراده، عینیت علم و اراده در ذات الهی، اوامر امتحانی، و بررسی انتقادی مبانی آخوند خراسانی در مسئله طلب و اراده را در بر می‌گیرد.
- بخش دوم؛ ابطال جبر و تفویض:
این بخش به نقد براهین اصالت جبر از یک‌سو و دیدگاه‌های مبتنی بر تفویض مطلق از سوی دیگر اختصاص دارد و زمینه را برای ورود به اثبات دیدگاه امامیه (الأمر بین الأمرین) در مجلدات بعدی فراهم می‌سازد.
جلد دوم به‌طور مستقیم دنباله مباحث جلد نخست است و شمارش قسمت‌ها و صفحات کتاب به‌صورت پیوسته از جلد اول ادامه می‌یابد:
- بخش سوم؛ بررسی و تبیین نظریه «الأمر بین الأمرین»:
پس از ابطال دوگانه «جبر مطلق» و «تفویض مطلق» در جلد اول، این بخش به اثبات و ایضاح موضع مختار امامیه، یعنی «الأمر بین الأمرین»، اختصاص دارد. محورهای محتوایی این بخش عبارت‌اند از:
- تبیین نظریه و مرزبندی الهیاتی: جایابی این نظریه در برابر دو انحراف کلامی یعنی شرک (تفویض استقلالی فاعلیت به انسان) و کفر/سلب مسئولیت (جبرگرایی).
- مسئله خیر و شر در افعال: تحلیل چگونگی استناد افعال اختیاری انسان به خداوند بدون انتساب نقایص و قبایح اخلاقی به ذات باری‌تعالی.
- تمثیلات و شواهد متنی: استفاده از تمثیل‌های دقیق فلسفی برای تقریب به ذهن، همراه با استخراج و دسته‌بندی شواهد قرآنی و روایات صادره از ائمه شیعه در نفی جبر و تفویض.
- بخش چهارم؛ بررسی شبهه «ارادی بودن اراده»:
این بخش به یکی از کهن‌ترین و پیچیده‌ترین شبهات فلسفی علیه اختیار می‌پردازد: «اگر فعل معلول اراده است، خود اراده آیا ارادی است یا غیرارادی؟ اگر ارادی باشد مستلزم تسلسل است و اگر غیرارادی باشد، جبر لازم می‌آید.» نگارنده در این بخش، آراء و پاسخ‌های متفکران برجسته را مورد نقادی تطبیقی قرار داده است:
- بررسی و نقد پاسخ محقق سید محمد محقق داماد(ره)
- بررسی و نقد پاسخ آخوند خراسانی(ره)
- بررسی و نقد پاسخ شیخ عبدالکریم حائری یزدی(ره)
- بررسی و نقد پاسخ سید حسین طباطبایی بروجردی(ره)
- تحلیل و سنجش دیدگاه صدرالمتألهین شیرازی(ره)
تحقیق نهایی و طرح بیان‌های بدیل: نگارنده در دو قسمت پایانی، تقریر مختار امام خمینی(س) و صورت‌بندی‌های تکمیلی در حل این بن‌بست فلسفی را بدون فروغلتیدن در دام تسلسل یا جبر تدوین کرده است.
جلد سوم در قالب چهار بخش مجزا سامان یافته است:
- بخش پنجم: بررسی اشکال ضرورت علی
این بخش به تعارض بنیادین اصل علیت با اختیار می‌پردازد. محور استدلال متمرکز بر قاعده فلسفی «الشّیء ما لم یجب لم یوجد» است که بر اساس آن، تحقق هر معلولی مشروط به وجوب غیری از جانب علت تامه است و این وجوب ظاهراً مستلزم جبر است. مباحث این بخش عبارت‌اند از:
- تبیین رابطه میان «وجوب غیری معلول» و «سلب اختیار از فاعل»؛
- بررسی و نقد پاسخ‌های مشهور متکلمان در انکار قاعده وجوب بالقیاس؛
- تبیین پاسخ امام خمینی و فلاسفه بر مبنای ارادی بودن خودِ ترجیح و عدم تنافی وجوب بالغیر با اختیار؛
- تحلیل قاعده «ترجیح بلامرجح» و تبیین انحصار علیت تامه بالذات و مستقل در ذات الهی.
- بخش ششم: اشکال علم، اراده و قضای الهی
اشکال کلامیِ شمول علم ازلی و قضای حتمی الهی بر افعال انسان، محور این بخش است. پاسخ‌ها با تکیه بر این اصل فلسفی تبیین شده‌اند که تعلق علم و قضای الهی به فعل انسان، با قید «صدور اختیاری» است؛ بنابراین تحقق غیراختیاری فعل نقض علم الهی خواهد بود، نه تحقق اختیاری آن.
- بخش هفتم: اشکال اول سعادت و شقاوت ذاتی
این بخش به نقد انگاره «ذاتی بودن سعادت و شقاوت» و بن‌بست ناشی از قاعده «الذاتی لا یعلل ولا یختلف» اختصاص دارد:
- تحلیل مراتب وجودی کمال و نقص و استناد تمامی کمالات به اصل وجود؛
- بازتعریف معناشناختی «سعادت و شقاوت» و اثبات عَرَضی و اکتسابی بودن آنها در برابر ادعای جبر ذاتی.
- بخش هشتم: اشکال دوم سعادت و شقاوت ذاتی و پیوند آن با نصوص
در این بخش پایانی، تفاوت تکوینی و استعدادی نفوس انسانی و سازگاری آن با عدل الهی و نظام پاداش و کیفر بررسی شده است:
- ملاک‌های عقلایی صحت ثواب و عقاب؛
- تبیین شمول فیض عام الهی و منشأ اختلاف قابلیت‌های نفوس بدون جبرانگاری؛
- بررسی تحلیلی و سندی روایات طینت و تبیین هماهنگی مفاد نصوص نقلی با احکام و سرشت «فطرت».
3. ویژگی‌های روش‌شناسی و قالب تدوین
- ساختار آموزشی ـ پژوهشی منظم: هر بخش از کتاب، شامل دیباچه، متن اصلی، ترجمه، شرح و نکات تدریسی و چکیده تشکیل شده است که این اثر را اثری پژوهشی و مناسب جهت تدریس می‌کند.
- استفاده از الگوهای دیداری و نموداری: کتاب برای تجرید و دسته‌بندی اقوال و زنجیره براهین از ۷۳ جدول و نمودار تطبیقی بهره می‌برد.
- وفاداری متنی و ارجاع دقیق: متن اصلی عبارات عربی به همراه ترجمه دقیق در پانوشت‌ها درج شده تا امکان سنجش مستقل استنباط‌ها برای پژوهشگران فراهم باشد.
- رویکرد انتقادی ـ تطبیقی: این اثر بیش از آنکه صرفاً یک شرح متنی باشد، یک اثر تطبیقی در حوزه فلسفه کنش است؛ دیدگاه‌های مکتب اصولی قم و نجف و حکمت متعالیه در یک مسئله مشخص کنار هم نهاده شده و نقاط قوت و ضعف هر مبنا ارزیابی شده است.